ದೀಪಾವಳಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. “ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೀಪಾವಳಿ, ಅಂಧಕಾರದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕಿನ ಜಯ, ಅಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಜ್ಞಾನದ ಜಯ, ಮತ್ತು ದುಷ್ಟರ ಮೇಲೆ ಸತ್ಕರ್ಮದ ಜಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ದೀಪಗಳು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಟಾಕಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಇದರ ಮೂಲ ಅರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ , ಪ್ರಾಚೀನ ಪೌರಾಣಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಢವಾಗಿ ಬೇರೂರಿವೆ. ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಬೆಳಕಿನ ಆಚರಣೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅಂತರಂಗದ ಜಾಗೃತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ದೀಪ (ಬೆಳಕು) ಅನ್ನು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೆಳಕು ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನ, ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರ ಎಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಆತ್ಮಯಾನದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.
ಉದ್ಗಯಂ ತಮೋಸಗಸ್ಪರಿಃ ಜ್ಯೋತಿಗಷ್ಪಶ್ಯೋನ್ತಃ ಉತ್ತರಮ್ । ದೇವಂ ದೇವವಗತ್ರಾ ಸೂರ್ಯಗಮಗೋನ್ಮಗ ಜ್ಯೋತಿಯೋರುತ್ತಮಮ್ ॥
ಉದ್ಯಂ ತಮಸ್ಪರಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಪಶ್ಯನ್ತ ಉತ್ತರಮ್ । ದೇವಂ ದೇವತ್ರಾ ಸೂರ್ಯಮಗನ್ಮ್ ಜ್ಯೋತಿರುತ್ತಮಮ್ ॥
ಉದ್ ವಾಯಂ ತಮಸಃ ಪರಿ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪಶ್ಯಂತ ಉತ್ತರಮ್ | ದೇವಂ ದೇವತ್ರ ಸೂರ್ಯಂ ಆಗನ್ಮ ಜ್ಯೋತಿರ್ ಉತ್ತಮಮ್ || “ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸುವ ಬೆಳಕನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ನಾವು ದೇವರುಗಳಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತೇವೆ, ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬೆಳಕು.”
ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ (೩.೧.೧) ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ। ಇದರ ಅರ್ಥ:“ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸತ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅನಂತತೆ.”
ಕಠೋಪನಿಷತ್ (೨.೫.೧೫) ನ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯೋ ಭಾತಿ ನ ಚಂದ್ರತಾರಕಂ ನೇಮಾ ವಿದ್ಯುತೋ ಭಾಂತಿ ಕುತೋಽಯಮಗ್ನಿಃ । ತಮೇವ ಭಾಂತಮನುಭಾತಿ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ ॥ 15॥ ಇದರ ಅರ್ಥ “ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ವಿದ್ಯುತ್ ಯಾವುದೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಜ್ಯೋತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.” ಈ ಉಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯ ದೀಪಾವಳಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನಿಜವಾದ ಬೆಳಕು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿದೆ, ಅದು ಆತ್ಮಜ್ಯೋತಿ.
ಮುಂಡಕೋಪನಿಷತ್ (೨.೨.೧೦) ತಂ ಯಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ನ ಗೃಹೀತಂ ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯತಿ। ತದೇವ ಬ್ರಹ್ಮ ತ್ವಂ ವಿಧ್ಧಿ ನೇದಂ ಯದಿದಮುಪಾಸತೇ॥ ಇದರ ಅರ್ಥ “ಬುದ್ಧಿಯು ಹಿಡಿಯಲಾರದ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ತತ್ವವೇ ಬ್ರಹ್ಮ — ಅದು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ.”
ದೀಪಾವಳಿಯ ದೀಪಗಳು ಹೊರಗಿನ ಬೆಳಕಲ್ಲ — ಅದು ಅಂತರಂಗದ ಜ್ಞಾನಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ಕಂದಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಿಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪೋತ್ಸವವನ್ನು ಕಾರ್ತಿಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ತಿಕಾಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಂ ದೀಪದಾನಂ ಮಹಾಫಲಂ। ಯೇನ ಯತ್ರ ಚ ದೀಪೋರ್ಪಿತಃ ಸ ಚ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್॥ ಇದರ ಅರ್ಥ “ಕಾರ್ತಿಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಮಹಾ ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯ. ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳವು ದೇವೀಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.”
ಪುರಾಣಗಳು ಬೆಳಕಿನ ತತ್ವವನ್ನು ದೇವಲೀಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ದೀಪಾವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪುರಾಣಗಳು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ.
೧. ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಆಗಮನ — ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಪುರಾಣ : ದೀಪೈಃ ಸರ್ವಾ ಪುರಂ ರಾತ್ರೌ ರಾಮಾ ಆಗಮ್ಯ ಪೂಜಿತಾ। ಇದರ ಅರ್ಥ: “ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಾಗ ನಗರವೆಲ್ಲ ದೀಪಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಜನರು ಆನಂದದಿಂದ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು.” ಈ ಘಟನೆಯ ನೆನಪಾಗಿ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು, ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಬೆಳಕಿನ ಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೂಲವು ರಾಮಾಯಣದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. 14 ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸದ ನಂತರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯದ ಬಳಿಕ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಅವರ ಪ್ರಿಯ ರಾಜನ ಮರಳುವಿಕೆಯಿಂದ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದರು. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, “ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಾಗ, ನಗರವು ವಧುವಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು — ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.” ದೀಪಗಳು ಅಂಧಕಾರದ ಅಂತ್ಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದವು.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ — ದೀಪಾವಳಿ ರಾಮನ ವಾಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಯೋದಶಿ, ನರಕ ಚತುರ್ಧಶಿ ಮುಂತಾದ ಹಬ್ಬಗಳು ದೀಪಾವಳಿಗೆ ಮುನ್ನ ಬರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ದೀಪಾವಳಿ ದಿನದ ರಾತ್ರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ದೀಪಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
೨. ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರ — ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ : ನರಕಂ ಹಂತುಮಾಯಾತೋ ದಾನವೇಂದ್ರಂ ಜನಾರ್ದನಃ। ಭಾತಾಯಾಂ ನರಕಂ ಹತ್ವಾ ಪ್ರೀತೋ ಲೋಕಂ ವಿಮೋಚಯತ್॥ ಇದರ ಅರ್ಥ:“ಜನಾರ್ದನ (ಕೃಷ್ಣ) ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ಪ್ರಭಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡಿದನು.” ಈ ದಿನವನ್ನು ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ ಎಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಗಿನ ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಮುನ್ನದಿನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ನರಕಾಸುರನು ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸಂಪತ್ತು ಕದ್ದಿದ್ದನು. ಕೃಷ್ಣನ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳು ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದರು. ಆದರಿಂದಲೇ ಈ ದಿನವನ್ನು ನರಕ ಚತುರ್ಧಶಿ ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕ ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ತೈಲ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಿನ ಆರಾಧನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿವೆ.
೩. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಿಯ ಅವತಾರ — ಪದ್ಮಪುರಾಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ : ಸಮುದ್ರಮತ್ನಾತ್ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಸರ್ವಜನಪ್ರಿಯಾ।ತಯಾ ದೀಪೋತ್ಸವೋ ಜಾತಃ ಸರ್ವಲೋಕಮನೋಹರಃ॥ “ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದಾಗ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದೀಪೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿತು.” ಆದುದರಿಂದ ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು — ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷೀರ ಸಾಗರ ಮಥನದ ವೇಳೆ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉದಯಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಈ ದಿನ ಮಾನವರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದಳು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ದೀಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ದೇವಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
೪. ವಾಮನ ಅವತಾರ — ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ : ವಾಮನೋ ಬಲಿಮೇಕವ್ರತೋ ಬಧ್ನಾತಿ ಮಹಾಬಲಂ। ತಸ್ಯ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಮದ್ಯೈವ ದೀಪೋತ್ಸವಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ॥ “ವಾಮನನಾದ ವಿಷ್ಣು ಮಹಾಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ದಿನವನ್ನು ಜನರು ದೀಪೋತ್ಸವವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರು.” ಇದು ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯಮಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ದೈವಿಕ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಮನ ಅವತಾರದ ವಿಜಯದ ದಿನವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ ಬಲಿಯ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ವಾಮನನ ಕತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯಮಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪದ ತತ್ವ ಭಗವದ್ಗೀತೆ (೧೦.೧೧) ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಂಪಾರ್ಥಮಹಮಜ್ಞಾನಜಂ ತಮಃ। ನಾಶಯಾಮ್ಯಾತ್ಮಭಾವಸ್ಥೋ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ಭಾಸ್ವತಾ॥ “ನಾನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನ ದೀಪದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.” ವೇದ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಬ್ಬವಲ್ಲ — ಅದು ಒಂದು ಆತ್ಮಯಾನ. ಅದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಬೆಳಕಿಗೆ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಮಾನವನ ಪಥ.ಇದರಿಂದ ದೀಪಾವಳಿ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ — ಅದು ಒಳಗಿನ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೆ ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ತತ್ವ .
ಈ ಹಬ್ಬದ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಎಂದರೆ: ತಮಸೋ ಮಾಜ್ಯೋತಿರ್ಗಮಯ। (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ ೧.೩.೨೮)
“ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಬೆಳಕಿನ ಕಡೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ನಡೆಸು.” ಅದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದೇಶ — ಸತ್ಯದ ಬೆಳಕು, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಯೋತಿಯ ಆವರಣದಿಂದ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನಗೊಳಿಸುವುದು.
ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಕಾರ, ದೀಪಾವಳಿ ದಿನವೇ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ 13 ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಬಾತ ವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಅವರ ವಾಪಸ್ಸನ್ನು ನಾಗರಿಕರು ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸಿದರು. ಇದು ದುಃಖದ ಬಳಿಕದ ಸಂತೋಷದ ಪ್ರತೀಕ — ಅಂಧಕಾರದ ನಂತರ ಬೆಳಕಿನ ಉದಯ. ಪಾಂಡವರ ಕಥೆಯು ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಸಹನಶೀಲತೆ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಹಬ್ಬವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಹರಿಯಾಣ, ಪಂಜಾಬ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ದೀಪಾವಳಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಪುರಾಣಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ದೈವೀ ವಿಜಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.
೪. ಜೈನ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಪರಂಪರೆಗಳು : ಜೈನರಿಗೆ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನವೇ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರರು ಪಾವಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಣವನ್ನು ಪಡೆದ ದಿನ. ಸಿಖ್ಗಳ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ, ದೀಪಾವಳಿ ದಿನ ಗುರು ಹರಗೋಬಿಂದ್ ಜಿಯನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು — ಇದನ್ನು ಬಂಧಿ ಛೋರ್ ದಿವಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದೀಪಾವಳಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಮುಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ . ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದದ್ದನ್ನು ಸಂಭ್ರಮವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸಹ ಲಕ್ಷಾಂತರ ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚುವ ದೀಪೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಪಟಾಕಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತೈಲ ಸ್ನಾನ, ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ಪಟಾಕಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೃಷ್ಣನ ನರಕಾಸುರ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ನರಕ ಚತುರ್ಧಶಿ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯಮಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಂಧ್ರ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹೊಸ ಲೆಕ್ಕ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ನಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನವೇ ಹೊಸ ವರ್ಷ ಆಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಲೆಕ್ಕಗಳ ಪೂಜೆ (ಚೋಪ್ಡಾ ಪೂಜನ), ಪಟಾಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ಹಬ್ಬವೇ ಇಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ದುಷ್ಟ ನಾಶವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ದಿನ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಿ ಕಾಳಿಯನ್ನು ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಸಂಹಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಿಮಾಚಲ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಕೃಷಿ ಹಬ್ಬಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ದೇವ ದೀಪಾವಳಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ — ಗಂಗೆಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅರ್ಥಗಳು : ಮನೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಸಂಕೇತಗಳು. ಪಟಾಕಿಗಳು ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ನಿವಾರಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದವು.
ದೀಪಾವಳಿ, ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಸಮಯವೂ ಹೌದು. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಗ್ರಾಹಕ ವೆಚ್ಚ,ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರೇರಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಖರ್ಚುಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಜನರು ಬಟ್ಟೆ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಆಭರಣ, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್, ವಾಹನ ಮತ್ತು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಂಘಟಿತ ಮತ್ತು ಅಸಂಘಟಿತ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಚೇತರಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಮಯದ ಒಟ್ಟು ಖರೀದಿ ₹2–3 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಇ-ವಾಣಿಜ್ಯ (E-commerce) ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕ ಲಾಭ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾರಾಟದ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಮೆಜಾನ್, ಫ್ಲಿಪ್ಕಾರ್ಟ್ ಮುಂತಾದ ಕಂಪನಿಗಳು ದೀಪಾವಳಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ₹75,000 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳಿಗೂ ಮಿಕ್ಕಿ ಮಾರಾಟ ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ. ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾರರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ವಸ್ತು ಮಾರಾಟಗಾರರು ಕೂಡ ಇದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ಧನತ್ರಯೋದಶಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಖರೀದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಭರಣ ವಲಯದ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾರಾಟದ ಸುಮಾರು 40% ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಹನ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾರಾಟವು 20–30% ಏರಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ದೀಪ, ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಹತ್ತಿ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಹಳ್ಳಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ—ವಿತರಣಾ ಸೇವೆಗಳು, ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಆಸ್ತಿ ಖರೀದಿ ಹಾಗೂ ಮನೆ ನವೀಕರಣಕ್ಕೂ ಶುಭ ಸಮಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆ, ವಾರಾಣಸಿ,ಜಯಪುರ ಮುಂತಾದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಶೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ “ಮಹೂರತ್ ಟ್ರೇಡಿಂಗ್” ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದ ಶುಭಾರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ವಿಶ್ವಾಸ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ಜೊತೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಗ್ರಾಹಕ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಹಳ್ಳಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದೀಪಾವಳಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬವಲ್ಲದೆ , ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಚಕ್ರದ ಮಹತ್ವದ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ.
ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂತೋಷ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಸಡಗರದ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಬಹುತೇಕ ಮರೆತುಹೋಗಿದೆ.
ಇಂದು ಒಳಚಿಂತನಕ್ಕಿಂತ ಹೊರಗಿನ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ದೊರಕಿದೆ. ಖರೀದಿ, ಪಟಾಕಿ, ಸಡಗರ ಇವು ಭಕ್ತಿ, ದಾನ, ಧ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿವೆ. ದೀಪ ಹಚ್ಚುವ ಅರ್ಥ – ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಜ್ಞಾನ ಬೆಳಗುವುದು – ಈಗ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿದೆ.
ಒಮ್ಮೆ ಹೃದಯ ಶುದ್ಧೀಕರಣದ, ಕ್ಷಮೆಯ, ವಿನಯದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದ ದೀಪಾವಳಿ ಈಗ ವಾಣಿಜ್ಯಮಯವಾದ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುವುದು, ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹಂಚುವುದು, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ಸಂಭ್ರಮದ ಜೊತೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿತು ಆಚರಿಸಿದರೆ ದೀಪಾವಳಿ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ತುಂಬಿದ ಹಬ್ಬವಾಗುತ್ತದೆ
ನಮಸ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ
ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್
ಮೊಬೈಲ್ : 9880041516
Email : Swamynathann@gmail.com
